در صنعت چاپ و کتابسازی، کتابها در اندازههای مختلفی تولید میشوند که به آنها «قطع کتاب» گفته میشود. انتخاب قطع کتاب به نوع محتوا، کاربرد اثر، گروه مخاطب و حتی ارزش هنری یا تاریخی آن بستگی دارد. برخی از این قطعها در چاپ امروز بسیار رایج هستند و برخی دیگر بیشتر در نسخههای خطی و آثار تاریخی دیده میشوند. در ادامه این مطلب از وبکده، انواع قطع کتاب به صورت کامل بررسی میشود.
قطعهای رایج کتاب در چاپ امروز
![قطعهای رایج کتاب در چاپ امروز]( "قطعهای رایج کتاب در چاپ امروز")
در صنعت چاپ امروزه قطعهای رایج کتاب شامل موارد زیر میشود:
قطع وزیری
رایجترین قطع کتاب در حال حاضر، قطع وزیری است که ابعاد آن از ۱۳×۲۰ تا ۲۰×۲۶ سانتیمتر متغیر است. این قطع برای کتابهای عمومی، دانشگاهی و آموزشی استفاده میشود و به دلیل اندازه استاندارد، خوانایی مناسبی دارد.
قطع رقعی
قطع رقعی با ابعاد حدود ۱۵×۲۲ سانتیمتر یکی از پرکاربردترین اندازهها در چاپ کتاب است. این قطع در بسیاری از کتابهای ادبی، رمانها و آثار عمومی به کار میرود.
قطع جیبی
قطع جیبی با ابعاد کوچکتر، حدود ۱۱×۱۶ سانتیمتر طراحی میشود و هدف آن حمل آسان کتاب است. این قطع برای کتابهای کاربردی، خلاصهنویسیها و متنهای کوتاه مناسب است.
قطع رحلی
قطع رحلی بیشتر برای کتابهای هنری، نفیس و متون بزرگ استفاده میشود و ابعادی بالاتر از ۲۵×۳۵ سانتیمتر دارد. این قطع در سه اندازه کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم میشود و برای آثاری مانند قرآن مجید، مثنوی مولوی و شاهنامه فردوسی کاربرد داشته است.
قطع خشتی
قطع خشتی یکی از قدیمیترین قطعهای کتاب است که طول و عرض برابر دارد و به شکل مربع طراحی میشود. این قطع در نسخههای خطی بسیار رایج بوده و امروز بیشتر در کتابهای کودک استفاده میشود.
بیشتر بخوانید: چاپ سربی چیست؟
انواع قطع کتاب در نسخههای خطی و سنتی
![انواع قطع کتاب در نسخههای خطی و سنتی]()
قطع رقعی (در منابع قدیمی)
در منابع تاریخی، قطع رقعی با ابعاد حدود ۱۴×۲۲ سانتیمتر ذکر شده است. در برخی منابع دیگر نیز اندازههایی نزدیک به ۱۹×۱۰ سانتیمتر برای آن آمده است.
قطع وزیری (در گذشته)
قطع وزیری در گذشته در سه اندازه مختلف به کار میرفته است:
- کوچک: حدود ۲۱×۱۵ سانتیمتر
- متوسط: حدود ۲۴×۱۶ سانتیمتر
- بزرگ: حدود ۳۰×۲۰ سانتیمتر
قطع بازوبندی
قطع بازوبندی یکی از کوچکترین قطعهای کتاب بوده که ابعاد آن حدود ۲×۳ سانتیمتر است. این نوع کتابها بیشتر برای دعا، سورهها و آیات قرآن استفاده میشدهاند و با نخ یا چرم به بازو بسته میشدند.
قطع بغدادی
قطع بغدادی از جمله قطعهایی است که اندازه دقیق مشخصی برای آن ثبت نشده است. با این حال، از گفتههای رشیدالدین فضلالله (۶۴۸؟–۷۱۸ ق.) در وقفنامه ربع رشیدی چنین برداشت میشود که این قطع ابعادی بزرگتر از نسخههای رایج داشته است.
قطع بغلی
قطع بغلی با ابعاد حدود ۵×۷ سانتیمتر در گروه کتابهای کوچک و قابل حمل قرار میگیرد و برای استفاده شخصی کاربرد داشته است.قطع بیاضی
در قطع بیاضی، کتاب از جهت طول باز و بسته میشده و شیرازهگذاری آن از سمت عرض اوراق انجام میگرفته است. این نوع قطع در میان نسخهنویسان و کتابسازان به «بیاض» شناخته میشده و بیشتر برای کتابهای ادعیه، زیارات و مجموعههای ادبی که برای استفاده شخصی تهیه میشدهاند، به کار میرفته است.
قطع جانمازی
قطع جانمازی با ابعاد حدود ۷×۱۲ سانتیمتر برای قرآن و کتابهای دعا استفاده میشده است.
قطع حمایلی
قطع حمایلی با ابعاد حدود ۱۲×۶ سانتیمتر طراحی میشده و به این دلیل چنین نامی گرفته که نسخهها به صورت حمایل روی لباس آویخته میشدهاند.
قطع خشتی
قطع خشتی از کهنترین قطعهای نسخههای خطی است که طول و عرض برابر دارد و به شکل مربع ساخته میشود. این قطع در سدههای نخست تمدن اسلامی بسیار رایج بوده و امروز بیشتر در کتابهای کودک دیده میشود.
قطع رحلی
قطع رحلی در ابعاد بزرگتر از ۲۵×۳۵ سانتیمتر قرار دارد و به سه نوع کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم میشود. نام این قطع به دلیل استفاده از «رحل» در هنگام مطالعه شکل گرفته است. این قطع برای آثاری مانند قرآن مجید، مثنوی مولوی و شاهنامه فردوسی که در مجالس قرائت میشدهاند کاربرد داشته است.
- رحلی کوچک: حدود ۴۲×۲۷ سانتیمتر
- رحلی متوسط: حدود ۵۰×۳۰ سانتیمتر
- رحلی بزرگ: حدود ۶۰×۳۰ سانتیمتر
قطع سلطانی یا تیموری
قطع سلطانی یا تیموری با ابعاد حدود ۳۰×۴۰ سانتیمتر برای نسخههای نفیس و سلطنتی در دوره تیموریان (۷۷۱–۹۱۱ ق.) استفاده میشده است. نمونه مشهور آن شاهنامه بایسنغری در کاخ گلستان تهران است که در همین قطع کتابت شده است. این قطع در اواخر دوره مغول و اوایل دوره تیموری در ایران رواج داشته و با نام تیموری نیز شناخته میشود.
قطع طومار
در قطع طومار، اوراق کتاب بهصورت پیوسته به هم متصل میشدند و حالت لولهای پیدا میکردند. طول این طومارها متغیر بوده و برای نگهداری آنها محفظهای مخصوص طراحی میشده است.
قطع نیمربعی
قطع نیمربعی در ابعاد حدود ۱۰×۱۸ یا ۹×۱۷ سانتیمتر قرار دارد و در گروه قطعهای کوچک طبقهبندی میشود.
قطع نیمورقی
قطع نیمورقی حدود ۲۲×۳۴ سانتیمتر است و در دسته قطعهای متوسط قرار میگیرد، هرچند در منابع مختلف اندازههای دیگری نیز برای آن ذکر شده است.
قطع جیبی (بغلی در گذشته)
قطع جیبی در گذشته با نام «بغلی» شناخته میشده و ابعاد آن حدود ۷×۵ سانتیمتر بوده است.
بیشتر بخوانید: چاپ گراور چیست و چه کاربرد هائی دارد؟
جمعبندی
قطع کتاب یکی از عناصر مهم در طراحی و تولید کتاب است که فقط به اندازه فیزیکی محدود نمیشود، بلکه بر تجربه مطالعه، نوع استفاده و حتی ارزش فرهنگی اثر تأثیر میگذارد. از قطعهای کوچک مانند بازوبندی و جیبی گرفته تا قطعهای بزرگ مانند رحلی و سلطانی، هرکدام در دورهای خاص و برای کاربردی مشخص شکل گرفتهاند. شناخت انواع قطع کتاب به درک بهتر تاریخ کتابسازی و همچنین انتخاب دقیقتر در چاپ و طراحی کتاب کمک میکند.